کنوانسیونهای حقوق بشر دوستانه ژنو و میزان پایبندی ایران و عراق به آنها در جنگ(1)

بخش دوم  : اصل تفکیک بین اهداف نظامی و غیر نظامی

 اصل فوق برای اولین بار در اعلامیه سن پیترزبورگ مصوب سال ( 1868 ) بیان گردید که بموجب آن تا زمانی که افراد غیر نظامی فعالانه در مخاصمات شرکت نکنند ، از حمله مستقیم در امان خواهند بود . مواد 25 و 27 مقررات مربوط به حقوق جنگ و عرف جنگ زمینی ضمیمه کنوانسیون چهارم لاهه ( 1907 ) نیز این تفکیک را مورد تائید مجدد قرار داده و حمله به شهرها و ساختمان های غیر نظامی که تاثیری در جنگ ندارند، را بطور کلی ممنوع نمود . پروتکل الحاقی اول کنوانسیون ژنو مصوب 1977 در ماده 48 خود اینگونه بیان می کند که طرفین مخاصمه باید همواره بین جمعیت غیر نظامی و رزمندگان تفکیک قائل شوند .

بند 1 ماده 51 همین پروتکل اشعار می دارد که جمعیت ها و افراد غیر نظامی از خطرات ناشی از عملیات نظامی در امان خواهند بود . بند 2 همین ماده مورد هدف قراردادن جمعیت های غیر نظامی و انجام اعمالی را که هدف مستقیم آنها گسترش ترس در بین این جمعیت باشد را ممنوع کرد . این ماده اهداف  نظامی را اهدافی می داند که بر اساس طبیعت ، هدف ، محل استقرار و یا نحوه استفاده سهم موثری در عملیات نظامی دارند و تخریب کامل یا جرئی به غنیمت گرفتن یا بی طرف کردن آنها در شرایط حاکم بر زمان موجب کسب یک مزیت نظامی خواهد شد . بند 4 نیز دست زدن به این گونه عملیات ها بدون رعایت اصل تفکیک را نیز ممنوع نمود .

حال در مقابل اقدمات خلاف عرف و معاهدات بین المللی رژیم عراق در توسل به اقدامات ناجوانمردانه بویژه حمله به شهر ها و مناطق مسکونی و افراد بی دفاع غیر نظامی ، جمهوری اسلامی ایران همواره معتقد بود که اهداف مشروع نظامی ، نظامیان در جبهه های جنگ می باشند و نه غیر نظامیان و اماکن غیر نظامی  ولذا بدین ترتیب ایران تفسیر بسیار محدودی از اهداف مشروع نظامی را مد نظر خود قرار داده که این امر بنوعی در جنگهایی که  پس از جنگ جهانی دوم در کشورهای جهان روی داده ، بی نظیر می باشد .

ایران با اتخاذ این تدبیر خواستار عمل به کنوانسیون ها و مقررات بین المللی در زمینه رعایت حقوق بشر دوستانه و همچنین حقوق جنگ بوده ضمن آنکه ملاحظات انساندوستانه ایران نسبت به مردم مظلوم عراق به مراتب بیشتر از دیدگاههای رژیم بعث عراق بوده است . با اینحال در روزهای آغازین جنگ نیروهای هوائی ارتش جمهوری اسلامی ایران با دست زدن به حملات هوائی متعددی اهداف نظامی ، صنعتی و اقتصادی گوناگونی را در عمق خاک عراق هدف حملات خود قرار داده در این حملات پالایشگاهها ، فرودگاهها ، ایستگاههای راه آهن و تاسیسات برق دشمن هدف حمله نیروی هوائی ایران قرار گرفت .

در مورد حملات هوائی و توپخانه ای ایران به برخی از شهرهای و مناطق مسکونی عراق ذکر نکاتی چند ضروری بنظر می رسد :

نکته اول آنکه این نوع حملات تقریبا از آغاز جنگ ( شهربور 1359 ) تا اواخر مهرماه 1359 به طول انجامید و پس از ان تا سال 1362 در هیچ یک از گزارشات و اعلامیه های جنگی ، ایران دست زدن به حملات علیه اهداف اقتصادی و صنعتی عراق را تائید و یا اعلام نکرد . نکته دوم آنکه حتی در این دوره کوتاه مدت ابتدای جنگ ایران بر  این نکته تاکید داشته که به هیچ وجه نقاط مسکونی را بمباران نخواهد کرد و بدین ترتیب از نظر ایران ممنوعیت حمله به شهرها مطلق بوده و ایران هیچ گاه مناطق مسکونی را بمباران نکرده است . نکته سوم آنکه بر اساس بند 2 ماده 52 پروتکل الحاقی اول که « اهداف  نظامی را اهدافی می داند که که بر اساس طبیعیت ، هدف ، محل استقرار و یا نحوه استفاده سهم موثری در عملیات نظامی دارند و .... » ،‌ بنابراین کلیه عملیات های ایران در جهت بمباران برخی از تاسیسات در درون خاک عراق مشروع بوده و جزء تاکتیک جنگی محسوب می شود ، البته ممکن است بر اثر اصابت گلوله های کور و یا اشتباه در هدف گیری و یا ایجاد مانع انسانی[1] توسط دولت عراق در مقابل تاسیسات نظامی خود ، اهداف غیر نظامی تخریب شده و یا انسان های بیگناه نیز کشته شده باشند ، ولی قصد و هدف ایران حمله به تاسیسات نظامی بوده است و نه تاسیسات غیر نظامی . شایان ذکر است که کمیته بین المللی صلیب سرخ با استفاده از کارشناسان مجرب فهرستی از اهداف مشروع نظامی را تهیه و تدوین نموده که بر اساس این فهرست خطوط ارتباطی ( جاده ها ، پل ها ، تونل ها ، کانال ها ) که اهمیت نظامی قطعی دارند و همچنین ایستگاههای رادیو و تلوزیونی ، مراکز مخابراتی ، صنایع ساخت تجهیرات و ادوات نظامی ، معادن زغال سنگ و یا دیگر منابع تامین سوخت و ... همگی جزء اهداف نظامی تلقی می شوند .

 در مواردی  که ایران اقدام به مقابله به مثل نموده و به شهرها و مناطق مسکونی حمله می نمود شرایط ذیل را رعایت می کرد : اول اینکه ایران همواره به مردم شهرهایی که قرار بود هدف حمله قرار بگیرند ، مهلت مناسبی برای تخلیه شهرها به آنان داده می شد نکته دوم اینکه ایران همراه تاکید می کردکه اهداف صنعتی ،اقتصادی ،امنیتی عراق را مورد حمله قرار خواهد داد و نه اهداف غیر نظامی . در نهایت نکته سوم اینکه ایران هیچ گاه به چهار شهر مذهبی نجف ،کربلا ، سامرا و کاظمین حمله نکرده و این شهرها همیشه منطقه امنی برای مردم غیر نظامی عراق به حساب می آمد . حمله ایران به تونلها جاده ها پل ها که می توانستند در پیشرفت نظامی عراق موثر واقع شود جزو اهداف نظامی بوده که بر اساس مفاد کنوانسیون های بین المللی هدف قرار دادن آنها مجاز می باشد نمونه چنین حملاتی را نیز می توان در حمله نیروهای آمریکائی به عراق در سال 2001 مشاهده نمود چراکه هواپیماهای آمریکائی اقدام به بمباران کلیه پل ها و تونل ها و مسیر های ارتباطی عراق حتی در داخل شهر بغداد نموده تا با اینکار خود بتواند ارتش عراق را از پیشروی بیشتر و یا دریافت تجهیرات و ادوات و به اصطلاح پشتیبانی نا کام نمایند .

ایران علاوه بر رعایت قواعد و مقررات مربوط به تفکیک اهداف نظامی با اهداف غیر نظامی بر این امر نیز قائل بوده که نفتکش ها و کشتی ها عبوری در خلیج فارس و تنگه هرمز نیز جز اهداف غیر نظامی محسوب شده و می بایست قاعده عدم تعرض به آنان نیز صادق باشد . البته ممکن است این تفسیر بر خلاف مقررات کنوانسیونها و مقررات حقوق لاهه باشد چراکه کشتی ها و نفتکش ها در حکم وسایل تامین سوخت و همچنین تامین هزینه های جنگی دولت های متخاصم به شمار آمده و لذا دولتها می توانستند آنها را مورد هدف قرار دهند و لذا قوانین و مقررات خاصی برای حمایت از این نوع وسایل نقلیه دریائی وضع گردید . دولت آمریکا با استناد به اینکه چهار سکوی نفتی رسالت  رشادت ( تاریخ حمله 19 اکتبر 1987 ) و سلمان و نصر ( تاریخ حمله 18 آوریل 1988 ) از سکوی هایی هستند که دولت ایران از آن بعنوان مرکزی برای انجام عملیات های نظامی استفاده می نماید ، حمله نمود . ایران در تاریخ 2 نوامبر 1992 علیه این کشور شکایتی را نزد دیوان بین المللی دادگستری مطرح نمود در شکایت مطرح شده علیه اصل حمله به سکوها بدلیل شرایط نظامی و جنگ بین دو کشور اتهامی مطرح نگردید و ایران به اخلال در امر صادرات و واردات نفت ایران استناد نموده که ان را مغایر با عهدنامه مودت بین دو کشور قلمداد نمود . دیوان در بررسی نهائی خود استناد نمود که از آنجائیکه این سکوها در جریان مستقیم صادرات و واردات با آمریکا به استناد ماده 5 عهدنامه مودت بین دو کشور مصوب سال 1955 نبوده و در آن مدت زمان مشخص نیز بکار اقتصادی نمی پرداختند ، لذا شکایت ایران مبنی بر دریافت غرامت از آمریکا را رد نموده و ایران را مستحق دریافت غرامت ندانست .

ایران از همان روزهای آغازین جنگ در نامه ای به دبیر کل سازمان ملل متحد بر عزم جدی و مسئولیت خود در باز نگهداشتن تنگه هرمز بر روی کشتیرانی بین المللی تاکید نموده و انصافاً نیز تا آخر جنگ بر این تعهد خود استوار بوده ولی بعدها بمنظور پاسخ به اقدامات عراق ، ایران دست به ایجاد یک منطقه جنگی نموده که در ان تردد کشتی ها منع نگردید اما تابع شرایط حق عبور بی ضرر[2] گردید .

در مقابل عراق با ایجاد منطقه ممنوعه نظامی در مجاورت مرزهای ایران ، که اقدامی ناقض حقوق بین الملل محسوب می شود به کشتی ها و نفت کش هائی که عازم بنادر ایران بوده و یا از بنادر ایران خارج شده بودند و یا حتی در بنادر ایران پهلو گرفته بودند ، حمله نموده که در پرونده جنایات جنگی صدام حمله به چندین نفت کش ایرانی و حتی نفت کش های خارجی به چشم می خورد .

عراق علاوه بر حمله به کشتی ها ، به ناوگان مسافر بری و غیر نظامی و فرودگاههای غیر نظامی ایران نیر حمله نموده است . سرنگون کردن هواپیما حامل وزیر خارجه الجرایر در سفر به ایران اوج اقدام نظامی عراق علیه یک هواپیما غیر نظامی دولت ثالت ( و نه دولت متخاصم ) بوده است . در حمله دیگر هواپیماهای نظامی عراق فرودگاه شیراز را مورد حمله خود قرار داده و یک فروند هواپیمای مسافربری را منهدم نمودند . حمله به قطار مسافر بری ایرانی یکی دیگر از اقداماتی بوده که ماده 52 پروتکل الحاقی به کنوانسیون ژنو را نقض نموده است ، چرا که این اهداف جزء اهداف نظامی نبوده و در عملکرد نظامی جمهوری اسلامی ایران تاثیری نداشته است .

      بخش سوم  : اصل دوم : اصل ممنوعیت رنج بیهوده و محدودیت طرفین درگیر در استفاده از شیوه ها و ابزار های جنگی

 این اصل نیز یکی از اساسی ترین قاعده های کنوانسیون چهارگانه ژنو و پروتکل های الحاقی به آن می باشد . منظور و هدف اصلی از وضع این گونه قوانین آن است که دولت ها در جریان درگیری های نظامی ، از آزادی نامحدود در توسل به هر گونه ابزار و یا تجهیزات نظامی و همچنین شیوه ها و تاکتیک های نظامی برخوردار نبوده بلکه موظف اند از میان وسایل و ابزار موجود برای رسیدن به هدف نظامی مشروع ، لوازم و شیوه هایی را انتخاب نمایند که کمترین صدمه و جراحت و تخریب را در بر داشته باشد . اصل محدودیت متخاصمین برای نخستین بار در اعلامیه سن پترزبورگ 1868 اعلام شد و سپس در ماده 22 مقررات ضمیمه کنوانسیون چهارم لاهه نیز ذکر گردید. بند 1 ماده 35 پروتکل اول نیز مجددا اشعار میدارد که حق طرفین در انتخاب شیوه ها یا وسایل جنگی نا محدود نمی باشد و بند 2 نیز استفاده از هر سلاح ، ماده و یا شیوه ای که منجر به صدمه بیشتر از حد یا رنج بیهوده می شود ، ممنوع کرد . علاوه بر کنوانسیونهای مذکور، برخی از معاهدات نیز کاربرد سلاح های خاص را ممنوع نموده است برای مثال بند الف ماده 23 مقررات لاهه ضمیمه کنوانسیون چهارم لاهه استفاده از انواع سموم و مواد شیمیایی را در مخاصمات مسلحانه ممنوع نمود . پروتکل 1925 ژنو ، استفاده از گازهای سمی و سلاح های باکلترو بیولوژیک را ممنوع نمود .

پس از جنگ جهانی دوم و از اوایل دهه 1950 موضوع سلاح های شیمیائی و بیولوژیک در دستور کار کمیته خلع سلاح سازمان ملل متحد قرار گرفت . مجمع عمومی سازمان نیز همه ساله با صدور قطعنامه های متعدد بر اعتبار پروتکل ژنو و ضرورت خلع سلاح شیمیائی و بیولوژیک تاکید می کند . این تلاش ها در سال 1972 و با تصویب کنوانسیون منع تولید ، توسعه و ذخیره سازی سلاح های باکترولوژیک و انهدام آنها به نتیجه رسید . در ادامه این تلاش های در ژانویه 1993 در کنفرانس عمومی خلع سلاح ، کنوانسیون پاریس در زمینه منع تولید ، توسعه و ذخیره سازی سلاح های باکترولوژیک و انهدام آنها به امضا 140 کشور رسید .

عراق با تخطی از ممنوعیت های مذکور در زمینه کاربرد سلاح های شیمیایی در موارد مختلفی با توسل به این گونه سلاح ها فاجعه عظیمی را هم برای ملت خود و هم برای مردم بی دفاع و غیر نظامی ساکن در شهرهای مرزی ایران به بار آورد

نخستین گزارش مربوط به استفاده عراق از سلاح های شیمیایی مربوط به روزهای اولیه جنگ می باشد ، پس از آن و از اواسط سال 1362 که ایران برتری نظامی خود را در بسیاری از جبهه ها بر عراق تحمیل نمود ، ارتش عراق به این نکته واقف گردید که نمی تواند با استفاده از شیوه های وتسلیحات متعارف و معقول نظامی مانع پیشروی ارتش ایران گردد و لذا سعی در توسل به سلاح های نامتعارف برای زمین گیر کردن ارتش ایران نموده است . بمباران شیمیایی مناطق غیر نظامی شهرهای بانه ، سردشت ، پیرانشهر و برخی از روستاهای خوزستان نشان دهنده عدم پایبندی عراق به قواعد حقوق مخاصمات مسلحانه مربوط به حمایت از نظامیان و غیر نظامیان می باشد .

              طی جنگ تحمیلی عراق در مناطق مختلف عملیاتی و حتی مسکونی از بکار گیری انواع عوامل شیمیائی مانند گازهای خردل ، تاول زا ، فسفر ، اعصاب ، ناتوان کننده ، نیتروژن ، ترکیبات خردلی و خون ، سیانول ، خفه کننده و ..... از طریق بمباران هوائی و شلیک توپخانه ها دریغ نکرد. شایان ذکر است که تا سال 1359 عراق راساً قادر به تولید عوامل و ترکیبات شیمیائی نبوده ولی با انتقال این تکنولوژی از کشورهایی مانند اتحاد جماهیر شوروی سابق و خرید تجهیزات ویژه از کشورهای آمریکا و برخی از کشورهای اروپائی توانست به تکنولوژی تولید این عوامل شیمیائی دست یابد .  

   در نیمه نخست اردیبهشت ماه 1361، هفته نامه انگلیسی زبان(  Foreign Report     به حمله شیمیایی عراق در دی ماه 1359در  منطقه ایلام اشاره می کند :

(( عراق در جنگ با ایران از سلاحی استفاده می کند که سیستم اعصاب قربانیان را فلج می کند .)) پس از این گزارش و بدلیل وخامت اوضاع و حساس شدن جامعه بین المللی به این گونه فجایع ، در ماه مارس 1982 ( اسفند 1362 ) آمریکا فروش هر نوع مواد شیمیائی به عراق را ممنوع کرد . ولی عراق هنوز مایحتاج شیمیائی خود را از شرکت های آلمانی بویژه شرکت (  Drereich  ) تامین می کرد .

از این تاریخ به بعد یازده مورد حمله شیمیایی عراق در سال 1361 ثبت شده است و از عملیات والفجر 2 (30 مرداد 1362 ) به بعد ، این حملات شدت گرفت تا آنجا که در عملیات والفجر 4 ، در محدوده زمانی 29 مهر تا 6 آبان 1362 ، علاوه بر مناطق نظامی ، مناطق مسکونی هم هدف اصابت بمب های شیمیایی رژیم عراق قرار گرفت.

              منابع ایرانی تعداد حملات شیمیائی عراق را طی 8 سال جنگ تحمیلی بیش از 252مورد ذکر نمودند بطوریکه ( ایران طی 8 سال جنگ تحمیلی در معرض شدیدترین و طولانی ترین حمله های شیمیائی در تاریخ جنگ های جهان قرار گرفت . تعداد حمله های شیمیائی و تنوع عوامل بکار گرفته شده در این جنگ بی سابقه بود و این حملات وحشیانه منجر به مجروح شدن بیش از یکصد هزار نفر از هموطنان ایرانی شد که 10 % آنان بلافاصله به شهادت رسیدند.[3] ) .

              ذکر این نکته لازم است که علاوه بر وجود اسناد و مدارک مستدل در زمینه استفاده عراق از تسلیحات شیمیایی ، مقامات این کشور پس از جنگ تحمیلی در مصاحبه های مختلف به استفاده عراق از این نوع جنگ افزارها ، اعتراف نموده اند. بطور مثال طارق عزیز معاون نخست وزیر وقت عراق در مصاحبه با تلوزیون سراسری سوئد با اعتراف به استفاده بغداد از سلاح شیمیائی در جریان 8 سال جنگ با ایران ، ادعا کرد که عراق به استفاده از این نوع تسلیحات مجبور شد وی در ادامه افزود  :        « استفاده عراق از سلاح های شیمیائی برای دفاع از خود بود » . طارق عزیز در سال 1377 نیز با رد بکار گیری تسلیحات شیمیائی در جنگ کویت گفت : « ما بر خلاف جنگ قبلی ( جنگ با ایران ) در جنگ با کویت از این سلاح ها استفاده نکرده ایم» .  

موارد استفاده عراق از سلاح های شیمیایی

 

منطقه هدف

نوع گاز

وسیله پرتاب

میزان تلفات

تاریخ وقوع

سوسنگرد

Cs-اشک آور

توپخانه

محدود

ژوئن 1982

مندلی وبصره

اشکآور و خردل

توپخانه و خمپاره

نامعلوم

جولای 1982

جبهه جنوبی

خردل

نامعلوم

نامعلوم

دسامبر1982

حاج عمران

خردل

هواپیما

100-25

آگوست 1983

عمران-پیرانشهر

خردل

بالگرد

نامعلوم

آگوست 1983

پیرانشهر

خردل

هواپیما و بالگرد

تلفات سنگین3000 نفر

اکتبر 1983

پنجوین

اشک آور و خردل

هواپیما

تلفات سنگین2500نفر

فوریه و مارس 1984

جزایر مجنون

تابون وخردل

توپخانه

100-50

مارس 1984

بصره

تابون وخردل

هواپیما و توپخانه

تلفات سنگین3000 نفر

مارس 1985

هور الهویزه

اعصاب وخردل

هواپیما و توپخانه

تلفات سنگین8 تا 10 هزار نفر

دسامبر 1986

فاو

خردل

هواپیما

تلفات سنگین 1000 نفر

دسامبر 1986

ام الرصاص

اعصاب وخردل

بمب

نامعلوم

فوریه 1987

خرمشهر

اعصاب و خردل

هواپیما و توپخانه

تلفات سنگین 5000 نفر

فوریه 1987

بصره

اعصاب و خردل

بمب

نامعلوم

آوریل 1987

خرمشهر

اعصاب و خردل

بمب

650تا1000 غیرنظامی

جوئن و جولای 1987

سر دشت

اعصاب و خردل

بمب

3000 نفر

اکتبر1987

سومار و مهران

اعصاب و خردل

هواپیما و توپخانه

صدها شهروند عراقی

مارس1988

حلبچه

اعصاب و خردل

هواپیما

تلفات سنگین

آوریل 1988

فاو

اعصاب و خردل

توپخانه

فشار سنگین بر جبهه

آوریل 1988

شرق بصره

اعصاب و خردل

هواپیما

تلفات سنگین

می 1988

مهران

اعصاب و خردل

توپخانه

فشار بر جبهه

جولای1988

مهران

اعصاب و خردل

هواپیما

تلفات سنگین

ژوئن 1988

مجنون

اعصاب و خردل

توپخانه

فشار سنگین بر جبهه

جولای1988

دهلران،کردستان عراق

اعصاب و خردل

هواپیما

علیه مردم و شورشیان کرد

آگوست 1988

  در مقابل ، ارتش ایران ممنوعیت و محدودیت استفاده از سلاح های شیمیائی را بصورت کامل رعایت نموده و تا پایان جنگ هیچ گزارشی از توسل ایران به سلاح های مذکور در نزد مراجع بین المللی ثبت نگردید . ایران جنایات عراق را در چند مرحله به سازمان ملل متحد گزارش نمود . ایران با این اقدام خود نه فقط قصد داشت تا دست به افشای اقدامات عراق در زمینه نقض حقوق بشر دوستانه بزند بلکه همچنین قصد داشت تا عراق را تحت فشار افکار عمومی جهانیان و فشارهای دیپلماتیک قرار دهد تا بدین وسیله مانع از کاربرد مجدد این سلاح ها توسط عراق در آینده شود . در برخی از این نامه ها و اعلامیه ها ایران از سکوت کش

/ 2 نظر / 133 بازدید
شهاب

سلام خوبی ؟؟؟؟؟؟چی کار میکنی خوش میگذره میدونم که روزه ای و حوصله ی زیاد حرف زدن رو نداری اما بذار بهت بگم که قالب وبت خراب شده حتما رسیدگی کن باشه

علی

با سلام.آقای احمدی من میخواستمرو این موضوع بیشتر کار کنم،البته با تأکید بر عملکرد عراق.شما قسمت اول متن مقالتون کجاست؟خواهشمندم با ایمیل منو راهنمایی کنید